معماری

معماری و طراحی داخلی

سبک اصفهانی در معماری ایران

 

 

اشاره: معمارى ايران داراى ويژگى‌هايى است که در قياس با معمارى ساير کشورهاى جهان، ارزشى مخصوص به‌خود دارد، ويژگى‌هايى چون طراحى متناسب، محاسبات دقيق، ستون‌هاى بلند، که هر کدام در عين سادگى معرف شکوه معماری اين سرزمين است. در این کشور شهرسازی و معماری همیشه در اوج شکوفایی بوده مگر در برخی از موارد که ناشی از جنگ و یا ...  آن بود. در شماره قبل به بررسی سبک آذری در معماری ایران پرداختیم آنچه پیش رو دارید بررسی سبک اصفهانی در معماری ایران است

 سبک اصفهانی در معماری

خاستگاه:

معماری در دوره صفویه توانست به اوج شکوهمندی خود دست یابد. آثاری که از این دوره به جا مانده موید این ادعاست. خاستگاه این شیوه اصفهان نبوده ولی در اصفهان رشد كرده و بهترین نمونه‌های آن در این شهر ساخته شده‌اند. این شیوه كمی پیش از روی كار‌آمدن صفویان از زمان قره‌قویونلوها آغاز شده و در پایان روزگار محمد‌شاه قاجار، دوره نخست آن به پایان می‌رسد. دوره دوم ، زمان انحطاط این شیوه است كه در واقع از زمان افشاریان آغاز و در زمان زندیان دنبال می گردد ولی انحطاط كامل آن از زمان محمد شاه قاجار آغاز می شود و در دگرگونی‌ معماری تهران و دیگر شهرهای نزدیك به آن نمایان می گردد.از این پس  دیگر شیوه‌ای جانشین شیوه اصفهانی نشد به طوری که می توان گفت در سبک بندی معماری کشور  نوعی رکود به وجود آمد. دوره حکومت شاه عباس کبیر عصر طلایی این سبک به حساب می آید چرا که وی حدود ایران را در اطراف جلو برد ولی نتوانست وسعت مملکت را به دوران داریوش برساند.

.

سبک اصفهانی در زمان افشاریه به علت لشکر کشی های پیاپی و عدم رسیدگی به مسائل داخلی کشور آثاری قابل توجه برای ارائه ندارد . در زمان زندیه به علت تمر کز حکومت در شیراز اکثر تاثیرات در همین شهر پدیدار گشت و در زمان قاجار نیز به علت مسایل فنی و نبود نیروی کافی برای ساخت، به صورت گذشته، به آرامی کشور را از روند معماری ایرانی خارج کرد .

ویژگی ها:

از جمله ویژگی های این شیوه ، ساده شدن طرح ها واستفاده از اشکال هندسی ساده  و شکل ها و خط های شکسته که بیشتر مورد استفاده قرار می گرفت ( برخلاف شیوه آذری که از طرحهای پیچیده هندسی بهره گرفته می شد ) ، استفاده از گنبدهای گسسته میان تهی و بهره گیری هر چه بیشتر از کاشی های هفت رنگ تا کاشی های تراش یا معرق در تزیینات، استفاده از پلان های مستطیل شکل و چند ضلعی ساده، پلان ایوانی ، به کار گرفتن مصالح مرغوب و بادوام  و همچنین استفاده از کاشی های خشتی، هفت‌رنگ، مقرنس کاری، یزدی‌بندی، کاربندی یا رسمی‌بندی در تزئینات بنا  است. در این شیوه بر خلاف شیوه های قبل در مصالح تغییراتی ایجاد وسپس از آنها استفاده می کردند که البته این کار سبب پایین آمدن کیفیت بناها می گشت ( در شیوه های گذشته از مصالح به شکل اولیه شان استفاده می نمودند و تغییر و تحولی در آنها ایجاد نمی کردند مثلا آجر را بدون تراشیدن مورد استفاده قرار می دادند).

کمتر شدن استفاده در تهرنگ ساختمان ها از نخیر و نهاز و همچنین ساخت گوشه های پخ از این زمان آغاز گردید. پیمون بندی و بهره گیری از اندام ها و اندازه های یکسان از دیگر ویژگی های این سبک به حساب می آیند.

مهرداد قيومي، عضو گروه معماري و شهرسازي، در خصوص اينكه معماري مكتب اصفهان چطور توانسته تا به امروز دوام يابد می گوید: «مسلماً معماري مكتب اصفهان در دوره صفويه ويژگي هاي مثبتي داشته كه توانسته تا به امروز خود را حفظ كند و به برقراري ارتباط با جامعه بپردازد. در واقع معماري مكتب اصفهان، امتداد طبيعي دوره تيموري و تركمانان است. معماري صفوي توانست در دوران خود به قوام و پختگي دست يابد. رمز مانايي معماري مكتب اصفهان از اين وجه حائز اهميت است كه همواره با جنبه هاي روحي انسان ها سر و كار داشته است. با وجود اين، اگر معماري امروز نيز بتواند اين ويژگي را حفظ كند، مسلماً قابليت برقراري ارتباط بيشتري با جامعه خواهد داشت.»

آثار باز مانده:

بناهای به جای مانده از سبک اصفهانی عبارتند از:

  1. کاخ چهلستون در قزوین
  2. کاخ عالی‌قاپو در قزوین
  3. کاخ صفی‌آباد در بهشهر مازندران
  4. مسجد هارون ولایت در اصفهان
  5. مسجد علی در اصفهان
  6. مسجد جامع ساوه
  7. میدان نقش جهان
  8. کاخ چهلستون در اصفهان
  9. کاخ هشت بهشت در اصفهان
  10. مدرسه‌ی چهار باغ اصفهان یا مدرسه‌ی مادرشاه
  11. مسجد حکیم اصفهان
  12. تالار اشرف در اصفهان
  13. مجموعه‌ی گنجعلی خان در کرمان
  14. پل الله وردی خان (سی و سه پل)
  15. پل خواجه در اصفهان
  16. پل رودخانه‌ی کوی
  17. باغ فین کاشان
  18. کاروانسرای شبلی در تبریز – میانه
  19. کاروانسرای خان خوره در شیراز – آباده
  20. کاروانسرای امین‌آباد در شیراز – آباده
  21. کاروانسرای ده‌بید در شیراز
  22. کاروانسرای زین‌الدین در یزد – کرمان
  23. کاروانسرای زیزه در کاشان – نطنز
  24. کاروانسرای اقبال در تاکستان – قزوین (دوایوانی)
  25. کاروانسرای دو کوهک در شیراز – قهلیان (دوایوانی)
  26. کاروانسرای تینوش در قم – کاشان (چهار ایوانی)
  27. کاروانسرای سن سان در قم – کاشان (چهار ایوانی)
  28. کاروانسرای جاکرد در کرمان – مشهد (چهار ایوانی)
  29. کاروانسرای ریوادوبستان در نائین – اصفهان (چهار ایوانی)
  30. کاروانسرای کوهپایه در یزد – نائین (چهار ایوانی)
  31. کاروانسرای دیرگچین در تهران – قم
  32. کاروانسرای مهیار در اصفهان (چهار ایوانی)
  33. کاروانسرای شیخ علی خان در اصفهان
  34. کاروانسرای مادرشاه یا هتل عباسی در اصفهان

مسجد امام اصفهان، مسجد شیخ لطف‌الله، مدرسه خان شیراز، مجموعه گنجعلی‌خان كرمان، كاخ چهلستون، هشت بهشت، مدرسه چهارباغ اصفهان، مدرسه امام كاشان و مدرسه آقا بزرگ كاشان از نمونه‌های این شیوه معماری به شمار می‌روند.

تحریریه پیام ساختمان و تاسیسات

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و دوم دی 1387ساعت 16:29  توسط مصطفی خدابخشی  |